ΚΑΘΕΔΡΙΚΟΣ ΝΑΟΣ (CATEDRAL)
Είναι ο σημαντικότερος ναός της Ισπανίας και ένας από τους πλουσιότερους στον κόσμο. Είναι γοτθικού ρυθμού και η ανέγερση του αναφέρεται από το 1227 επί ΦΕΡΔΙΝΑΡΔΟΥ Γ' του Αγίου. Το κτίριο έχει μήκος 113 μ., πλάτος 57 μ. και ύψος στο κεντρικό κλίτος 45 μ. Φωτίζεται από τα 750 Βιτρώ που έχει με θέματα και παραστάσεις από την Καινή Διαθήκη. Το καμπαναριό έχει ύψος 90μ.
Ένας κλασικός καθεδρικός ναός της Ισπανίας που στο κέντρο έχει το κεντρικό παρεκκλήσι και απέναντι την χορωδία. Γύρω υπάρχουν διάφορα παρεκκλήσια αφιερωμένα σε Αγίους και τα οποία αποτελούν κανονικές εκκλησίες.
ΘΗΣΑΥΡΟΦΥΛΑΚΙΟ (EL TESERO)
Στο εσωτερικό του έχουμε μία θαυμάσια συλλογή από κοσμήματα και εκκλησιαστικά σκεύη που αποτελούν τον θησαυρό του ναού. Μπαίνοντας στον χώρο στην πρώτη Βιτρίνα δεξιά εκτίθενται διάφοροι σταυροί, δακτυλίδια και δισκοπότηρα, δώρα επισκεπτών στη Μητρόπολη της Ισπανίας. Θαυμάζουμε τρεις τόμους από τη γνωστή Βίβλο του Σαν Λουίς δώρο από την Γαλλία τον 13ο αι. Η Βίβλος αποτελείται από 5 000 σελίδες δουλεμένες με χρυσό μεγάλης καλλιτεχνικής αξίας. Στην κεντρική Βιτρίνα εκτίθεται ένα από τα πλουσιότερα κοσμήματα του Χριστιανισμού. Η Κουστωδία - το Αρτοφόριο. Ένας αριστούργημα του Γερμανού χρυσοχόου Ενρίκε ντε Αρφε. Το έργο γίνεται το 1517, έχει ύψος 2,5 μ. και το Βάρος του είναι 200 κιλά ασήμι και χρυσός. Ίσως είναι ο πρώτος χρυσός που έφερε ο Κολόμβος από την Αμερική. Μια φορά το χρόνια, στην γιορτή του Κόρπους Κρίστι (CORPUS CRISTI) το Αρτοφόριο Βγαίνει σε περιφορά στα στενά δρομάκια του Τολέδο που στολίζονται γι' αυτή την γιορτή με ξεχωριστή μεγαλοπρέπεια.ΣΑΚΡΙΣΤΙΑ
Στο εσωτερικό αυτής της αίθουσας μπορούμε να θαυμάσουμε την μεγάλη τοιχογραφία του θόλου. Ένα μεγάλο έργο του Ιταλού καλλιτέχνη Λουκάς Τζορδάνο που σαν κεντρικό θέμα έχει την ανακήρυξη του Τολέδο σε άγια πόλη από την Παρθένο Μαρία.Γύρω στην αίθουσα έχουμε την δυνατότητα να απολαύσουμε πίνακες ζωγραφικής ανεκτίμητης αξίας. Βλέπουμε την πρώτη και πιο σημαντική από τις σειρές Αποστόλων του Ελ Γκρέκο, 13 πίνακες με τις παραστάσεις του Χριστού και των Αποστόλων. Στο Βάθος αριστερά Βλέπουμε ένα από το σημαντικότερα έργα του Θεοτοκόπουλου «Τα δάκρυα του Αγίου Πέτρου». Μία τέλεια αποτύπωση της μετανοίας του αποστόλου Πέτρου μετά και την τρίτη άρνηση του Χριστού.
Απέναντι ακριβώς θαυμάζουμε το μεγαλύτερο έργο του Ελ Γκρέκο σε αυτή την αίθουσα. Πρόκειται για το «Expolio» ή «Ο Διαμελισμός των Ιματίων» ζωγραφισμένο το 1577.
ΚΕΝΤΡΙΚΟ ΠΑΡΕΚΚΛΗΣΙ - ΧΟΡΩΔΙΑ
Η χορωδία (EL CORO) είναι ένα σημαντικό σημείο μέσα στο ναό. Στο κάτω μέρος σε μια σειρά 50 καθισμάτων, σκαλισμένων σε ξύλο καρυδιάς βλέπουμε σκηνές από την κατάληψη των Γρανάδας το 1492. Η πάνω σειρά αποτελείται από 70 καθίσματα αναγεννησιακού ρυθμού με παραστάσεις αγίων και οσίων του Τολέδο. Στο επάνω μέρος της χορωδίας με την Μεταμόρφωση του Χριστού το υλικό είναι αλάβαστρος.Στον χώρο υπάρχουν δύο μεγαλοπρεπέστερα όργανα του 18ου αι. σε ρυθμό μπαρόκ και νεοκλασικό. Στην έξοδο θαυμάζουμε την πανέμορφη παράσταση της Παναγίας με το Χριστό, σκαλισμένη σε αλάβαστρο ανώνυμου καλλιτέχνη. Ίσως η μόνη Παναγία-Παρθένος που υπάρχει στον κόσμο που χαμογελάει τόσο αυτή όσο και ο Χριστός στην αγκαλιά της.
Απέναντι από τη χορωδία έχουμε το κεντρικό ιερό, πίσω από ένα πελώριο κιγκλίδωμα από κράμα σιδήρου και χαλκού.Ολη την μετωπική πλευρά καλύπτει το μεγαλειώδες τέμπλο που φιλοτεχνείται γύρω στο 1500 σε γοτθικό - φλαμανδικό ρυθμό. Είναι φτιαγμένο από ξύλο αγριόπευκου, όμορφα χρωματισμένο και χρυσωμένο. Πέντε κάθετα και τέσσερα παράλληλα χωρίσματα μας παρουσιάζουν σκηνές από την Καινή Διαθήκη με την γέννηση του Χριστού στην βάση και την πελώρια σταύρωση ψηλά. Στα δύο άκρα του τέμπλου υπάρχουν τάφοι βασιλέων και αριστερά είναι ενταφιασμένος ο Μέγας Καρδινάλιος Μεντόθα που πέθανε το 1495 όντας ο εξομολογητής της Ισαβέλλας της καθολικής. Γύρω στο ναό συναντάμε πολλούς τάφους στο πάτωμα όπου είναι ενταφιασμένοι Καρδινάλιοι του Τολέδο, και πάνω από κάθε τάφο κρέμεται το αντίστοιχο καπέλο του Καρδινάλιου.
ΤΟ ΔΙΑΦΑΝΕΣ (EL TRANSPARENTE)
Ενα εντυπωσιακό έργο του αρχιτέκτονα Τόμε που γίνεται το 1720 σε μάρμαρο, μπρούτζο και αλάβαστρο. Στο κέντρο του έργου υπάρχει ένα μικρό χρωματιστό κρύσταλλο καλυμμένο από ένα μπρούτζινο ήλιο. Από αυτό το σημείο το φως που προέρχεται από το άνοιγμα του θόλου περνάει στο Σαγράριο. Στο μεγάλο άνοιγμα που φωτίζει όλο το σύνολο και στο θόλο βλέπουμε τοιχογραφίες και γλυπτά με βιβλικές σκηνές.ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΘΩΜΑ (SΑΝΤΟ ΤΟΜΕ)
Στην εκκλησία αυτή συναντάμε τον σημαντικότερο πίνακα του Θεοτοκόπουλου την «Ταφή του κόμη Οργκάθ» («El entierro del Conde Orgaz»). Το θέμα του πίνακα συμβαίνει περίπου δυόμισι αιώνες πριν στην ίδια εκκλησία. Κατά την διάρκεια της ταφής του Κόμη Οργκάθ παρουσιάζεται ο Αγιος Στέφανος και ο Άγιος Αυγουστίνος και ανασηκώνουν το σώμα του Κόμη για να το ενταφιάσουν, ενώ ταυτόχρονα ακούγεται μια φωνή που λέει: «Αυτό το βραβείο παίρνει όποιος υπηρετεί τον θεό».
Την εποχή του Ελ Γκρέκο ο Πάρροκος του Αγίου ©ωμά αναθέτει στον ζωγράφο να αποτυπώσει το θέμα όπως συνέβη σύμφωνα με την παράδοση. Δύο χρόνια χρειάστηκε ο μεγάλος καλλιτέχνης για να ζωγραφίσει τον πίνακα που θα αντιπροσώπευε την αναγνώριση του σαν παγκόσμια ιδιοφυΐα της ζωγραφικής.Ο πίνακας χωρίζεται σε δύο επίπεδα. Στο κάτω μέρος είναι η στιγμή που οι δύο Αγιοι ανασηκώνουν το σώμα του κόμη. Είναι παρόντες στην ταφή όλες οι σημαντικές προσωπικότητες της πόλης την εποχή του Ελ Γκρέκο.
Το πρόσωπο που διακρίνουμε μετρώντας από αριστερά επτά μορφές είναι ο ίδιος ο Θεοτοκόπουλος. Είναι ακριβώς πάνω από το κεφάλι του Αγίου Στεφάνου και η μόνη μορφή που μας κοιτάζει αδιαφορώντας για το τι συμβαίνει γύρω του. Κάτω αριστερά βλέπουμε ένα μικρό παιδί ντυμένο στα μαύρα με ένα πυρσό στο δεξί του χέρι και να δείχνει το σώμα του κόμη. Είναι ο Γιώργος-Μανώλης ο γιος του Ελ Γκρέκο.
Από την μέση του κρέμεται ένα άσπρο μαντήλι στο οποίο υπάρχει η υπογραφή του καλλιτέχνη και η χρονολογία που τελειώνει τον πίνακα 1586. Δεξιά στον πίνακα σε πρώτο πλάνο φαίνεται ο ιερέας διαβάζοντας τις προσευχές της κηδείας. Το επάνω μέρος του πίνακα αρχίζει με ένα άγγελο που πετάει προς το ουράνιο βασίλειο μεταφέροντας μια θολή μορφή σαν νεογέννητο. Είναι η σύνδεση των δυο μερών, το επίγειο και το πνευματικό. Ψηλά φαίνεται ο Ιησούς και λίγο κάτω του η Παρθένος Μαρία και ο Άγιος Ιωάννης ο Βαπτιστής κάνοντας νεύμα στον Άγιο Πέτρο (επάνω αριστερά) να ανοίξει τον παράδεισο για να μπει η ψυχή του κόμη. Επάνω στο βάθος δεξιά ένα πλήθος μακαρίων κοιτάει προς το Σωτήρα με συγκινημένο βλέμμα. Σ' αυτόν τον πίνακα βλέπουμε δύο Βασικές καλλιτεχνικές επιρροές που δέχεται ο ζωγράφος κατά την διάρκεια της ζωής
Στο γήινο κάτω μέρος έχουμε τον ρεαλισμό και την αυστηρότητα της Καστιλιάνικης σχολής ενώ στο άνω μέρος έχουμε χρώματα και φαντασία της Βενετσιάνικης σχολής του Τιτσιάνο. Η τοποθέτηση σχεδόν όλων των προσώπων σε ένα πλάνο είναι βασική επιρροή από την Βυζαντινή σχολή. Για αυτό το εκπληκτικό έργο ο Δομίνικος Θεοτοκόπουλος πληρώνεται το ποσό των 1200 Δουκάτων, αρκετά σεβαστό για εκείνη την εποχή.
ΣΠΙΤΙ ΚΑΙ ΜΟΥΣΕΙΟ ΤΟΥ ΕΛ ΓΚΡΕΚΟ
Το σπίτι αρχικά ανήκει στον Σαμουήλ Λεβί που είναι ταμίας του ΠΕΤΡΟΥ Α'. Τον 15ο αι. το σπίτι ανήκει στον μαρκήσιο Βιλιένα από τον οποίο το αγοράζει ο Ελ Γκρέκο και στο οποίο ζει μέχρι τον θάνατο του. Αργότερα το σπίτι εγκαταλείπεται και με την πάροδο του χρόνου καταστρέφεται. Στις αρχές αυτού του αιώνα αγοράζεται από τον Βέγα Ινκλάν, ανακαινίζεται σύμφωνα με την εποχή που έζησε ο Θεοτοκόπουλος και στο διπλανό κτίριο δημιουργείται ένα σπουδαίο μουσείο με έργα του αθάνατου ζωγράφου.
Το σπίτι έχει ένα μεγάλο κήπο και διαδρόμους που οδηγούν σε μια μικρή αυλή. Στο ισόγειο είναι οι κοινόχρηστοι χώροι και στον πρώτο όροφο είναι το εργαστήριο του ζωγράφου και τα ιδιωτικά του δωμάτια όπου έμενε αυτός με την Ιερώνυμη την γυναίκα του και τον γιο του. Από τον κήπο υπάρχει πρόσβαση στο μουσείο που στο ισόγειο υπάρχουν εκτεθειμένα έργα όχι μεγάλης αξίας, σχεδόν όλα αντίγραφα. Ανεβαίνοντας στον πάνω όροφο έχουμε τα αυθεντικά έργα του Ελ Γκρέκο όπως: «Αποψη και πλάνο του Τολέδου» μια πανοραμική θέα της πόλης με την αναπαράσταση του Ταγού (κάτω αριστερά και τον Γιώρ-γο-Μανώλη δεξιά) να συγκρατεί ένα χάρτη της πόλης. Από ψηλά μέσα στα σύννεφα κατεβαίνει ένα σύμπλεγμα αγγέλων, δίνοντας μια θρησκευτική χροιά στο έργο. Στο ίδιο σαλόνι έχουμε την τελευταία συλλογή Αποστόλων που ζωγραφίζει ο Ελ Γκρέκο και όπως μπορούμε να παρατηρήσουμε είναι ημιτελής επειδή ο θάνατος ξαφνιάζει τον ζωγράφο πριν τελειώσει τους πίνακες.
Στο ισόγειο σε ένα παρεκκλήσι υπάρχει ένα έργο μεγάλων διαστάσεων του καλλιτέχνη που είναι ο «Αγιος Βερναρδίνος» της Σιένα.
